EO sube - Filologia skizo pri la lingvoj de AeranioVortifel sebitim spus Aerais
Fiu vortifel studictim spus Aerais δâ sir ithi ezdiô. Ris
êpi compir dav, pu nisaxu ytum stuaris, e oldiô surhui sir rar, e vnir love de fatasrehis,
love de stuaris. Davix surhui sir suvâ lujor e pane xehitiô. Oi oldiô sir apsolix
syr, allâ et gorondiô lynui degajinir. Mô vue vortifel sebitim spus Aerais, lacix
persicnis jor.
Cä Aeraivui camir en Aerail, en da Selnis, rui logir
spim, cim rui sif y vocuif « spi nefentur », e cis sif natuir oldiô
aeraispi, spi logur sar tilim Aeratil, e ose savur com spim yzalis yb Aeraivus
ze epcis. Zalui pohir lors botuxiô iedigraf grafictim elix jor, ci bylix servir
sêlix dresiu lestum. Ze spi yzalis yb lesir clarix sypsiu, pu rel spui egzir
lors, trebix dervur, com oldiô aeraispim, de spis nefentur – etheibix oldiô
aeraispi mem.
A niθ ytinö Selnis, cum acuelim grafictis
abic popcaracislur Jenevial e Honoriel, Aeraivui äteprenir grafiu gol xehim
loris oral rus en cêlbucim Aeraivui, Berhui. Rui zim fir en aeraispim,
ci lors palspotih oldiô aeraispim com spim fis Aeratil e com spim yzalis yb
Aeraivus.
Partix y z’ epcis aeraispi fixinir vortufrix e vortlestix
com spim yzalis yb, allâ ôn empehiu en funim unis θemim vortus cumftuir realul nov.
Aeraispi sir ans, äcor oh, spi yzalis yv Aeraivus.
Palix aeraispi logur sar fim Aeratil evolir. Ri slupinir
en nov spil vocur aeratilni, ci edjif nadestix artili. Artili δuminif en ra
spul : artilmil, artinil e lartelil. Artilmi ose evolif e edjif, pos egzim
cex spus äteiô nov, fi talmi.
Ni notu es, pu larteli from z’ epcis sih ermix stab, pyis
ri sir äcor spi poplandiô sar Edjitilim e Bosihevaltilim, cum el ponum. Ans ri
sir fi dav oldiô poplandiô spi äcor logur en tilugim.
Da rel gol spui recix natipir de Aeraispi, ibix naedjiur
xehix cum rel spum vnur de spis nefentiô : hatrinim e grinim oldiô, cui sifostunix
slupinur en rel spul.
Treb sir, pu ar ze spui os’ evolih flerix spus asiô Aerail,
oscix commerharus e velharus cum zim, cim hi vocir oh Igigiteruti, Êropi e Africi.
Oldiô aeraispiô vorti etedi (pavi) daiêr savinur en Aeraivui, Berhui,
com vnuir de vortis fis Maoniur-Alfutiur-Ilias (mataliô Beotcis), en söda
Selnis. Ze vorti egzir äcor talmix, allâ cum sis mataliô dirsim.
Hi ose mensir luix, pu treiô vortui spus bartêrop vnurt
de aeraispis, com ellas vortim ‘ydôr, ydri, pu vnir de fis aeraipsiô ydius,
dav oldiô ytidiraxuix.
Ef y vortifeli spus Aerais famligir, djis et pocil, zalil
latis e spus lat. Lati, consur dul lon ytinö en sis mofim olduetigiô com yb spim
oxiθis cristireljiô, paraiêr evolih e ïsinih cum rel spum pur doniu poslatim, antefräspim,
oldiô fräspim pi fräspim, allâ ose rel arpum spiô soheluih italispil, espanispil
e cex rel spul memuniô.
Flog beri dresir sortim arbis famligiô fus spus logur en
Aeraim en funim unis. Ri enthir sêlix spum, cus hi pohir äcor, en Oldidogugiθim
Aera, textum ase treiô pur siu abliô triugiδogiu rus baföxiô vortufim e
vortugim sitilusliô. Rel spui, cus savi sir tre xehitiô, allâ cus onomui
trivnir es e dâ en oldiô dogugim, δâ nodipir en berim. Lafini ose vocipir sul
onomi fis alfas, e oxgriani sul onomi grinonis.
Jenraix, ar Aeraivi logir oh ra spum : sis poplandiô
spim, aeraispim e spim asiô Aerail, suvâ espanispim, eglespim u arabispim, pane
portugispim, fräspim, innispim u pulaar.
Esquisse philologique des langues d’Aérianie
Faire l’étude philologique des langues d’Aérianie n’est pas
chose aisée. Son peuple compte plus de 25000 ans d’histoire et les sources
anciennes sont rares et relèvent tantôt de la légende, tantôt de l’histoire. De
plus, les sources sont souvent imprécises et parfois fragmentaires ou
contradictoires. Rien d’ancien n’est absolument sûr, mais certaines grandes
lignes se dégagent. Voici donc une esquisse philologique des langues d’Aérianie,
à défaut d’un portrait précis.
Lorsque les Aéraltuis arrivent en Aérianie, en l’an 2 de la
Lune, ils parlent une langue qu’ils appelleront par la suite la « langue
oubliée » et de laquelle naîtra l’aérian ancien vers le 4e
siècle de la Lune, une langue parlée sur l’île d’Aeratil et aussi connue comme
langue d’usage commun des Aeraltuis de cette époque. Ceux-ci possédent alors
une écriture idéographique primitive peu précise, qui ne leur sert pratiquement
qu’à dresser des listes. Cette langue d’usage commun laisse clairement supposer
que d’autres langues existent alors, probablement dérivées, comme l’aérian
ancien, de la langue oubliée – voire de l’aérian ancien lui-même.
Au 10e siècle de la Lune, avec l’invention de
l’écriture alphabétique attribuée à Jenevias et Honories, les Aeraltuis
entreprennent de mettre par écrit une partie importante de leur tradition orale
dans le recueil L’Aeraltuis, Les Commencements. Ils le font en aérian,
qui a alors remplacé l’aérian ancien comme langue d’Aeratil et comme langue
d’usage commun des Aeraltuis.
À partir de cette époque, l’aérian se fixe grammaticalement
et lexicalement comme langue d’usage commun, mais sans empêcher, au fil des millénaires,
l’ajout de mots correspondant à des réalités nouvelles. L’aérian est ainsi,
encore aujourd’hui, la langue d’usage commun des Aeraltuis.
En parallèle, l’aérian parlé sur Aeratil évolue. Il se
transforme en une langue nouvelle appelée aératilien qui deviendra un jour
l’artilian. L’artilian se divisera ensuite en trois langues : l’artilmi,
l’artien et le larteli. L’artilmi évoluera lui aussi et deviendra, après
l’existence de quelques nouvelles langues intermédiaires, le talmi.
Notons ici que le larteli, depuis cette époque, a été remarquablement
stable puisqu’il est encore la langue vernaculaire sur les îles d’Edjitili et
de Bosihevaltili, avec peu de changements. Il est ainsi la plus ancienne langue
vernaculaire encore parlée dans l’archipel.
Deux autres langues importantes sont directement nées de
l’aérian, possiblement en fusionnant partiellement avec d’autres langues issues
de la langue oubliée : le chatrien et l’ancien guirien, qui se sont à leur
tour transformées en d’autres langues.
Il est probable que toutes ces langues aient aussi évolué au
contact de langues extérieures à l’Aérianie, à l’occasion d’échanges
commerciaux et culturels avec ce qu’on appelle aujourd’hui l’Amérique, l’Europe
et l’Afrique. Le mot aérian ancien etedi (drapeau) est d’ailleurs connu,
dans L’Aeraltuis, Les Commencements, comme venant d’un mot de Maoniur
alfutiur ilias (l’actuelle Terre-Neuve), en 502 de la Lune. Ce mot existe
encore en talmi, mais y signifie plutôt étendard.
On pense aussi, à l’inverse, que de nombreux mots des
langues indo-européennes viendraient de l’aérian, comme le mot grec ‘udôr,
eau, qui vient de l’aérian ydius, plus ancien de 23000 ans.
La philologie des langues d’Aérianie s’apparente donc,
jusqu’à un certain point à celle du latin et des langues latines. Le latin,
conservé durant des siècles dans sa forme antique comme langue commune de
l’occident chrétien, a par ailleurs évolué et s’est croisé avec d’autres
langues pour donner le roman, le francien, l’ancien français puis le français,
mais aussi d’autres branches linguistiques ayant abouti à l’italien, à
l’espagnol et à quelques autres langues contemporaines.
Le tableau suivant dresse une sorte d’arbre généalogique des
langues parlées en Aérianie au fil des millénaires. Il ne comporte que les
langues dont on possède encore, dans les Archives aérianes, des textes assez
nombreux pour être capable d’en reconstituer une grammaire fonctionnelle et un
dictionnaire significatif. Les autres langues, dont la connaissance est très
fragmentaire mais dont les noms reviennent ici et là dans la documentation
ancienne, ne sont pas représentées dans le tableau. Le lafian est aussi connu
sous le nom d’alfas et l’ouest-grian sous le nom de grinon.
En général, chaque Aeraltius
parle aujourd’hui trois langues : sa langue vernaculaire, l’aérian et une
langue extérieure à l’Aérianie, souvent l’espagnol, l’anglais ou l’arabe,
parfois le portugais, le français, l’innu ou le pulaar.
Philological
Sketch of the Languages of Aerania
Studying
the philology of the languages of Aerania is no simple task. Its people have a
history spanning more than 25000 years, and ancient sources are rare, belonging
sometimes to legend and sometimes to history. Moreover, these sources are often
imprecise and sometimes fragmentary or contradictory. Nothing ancient is
absolutely certain, yet some broad lines do emerge. Here, then, is a
philological sketch of the languages of Aérianie, in lieu of a precise
portrait.
When the
Aeraltius arrive in Aerianie, in Year 2 of the Moon, they speak a language they
will later call the “forgotten language,” from which Old Aerian will arise
around the 4th century of the Moon — a language spoken on the island of Aeratil
and also known as the common language of the Aeraltius of that era. At that
time, they possess a primitive and rather imprecise ideographic script, used
almost exclusively for making lists. This common language clearly suggests that
other languages existed as well, probably derived, like Old Aerian, from the
forgotten language — or even from Old Aerian itself.
In the 10th
century of the Moon, with the invention of alphabetic writing attributed to
Jenevias and Honories, the Aeraltius undertake to write down an important part
of their oral tradition in the collection L’Aeraltuis, The Beginnings.
They do so in Aerian, which by then has replaced Old Aérian as the language of
Aeratil and as the common language of the Aeraltius.
From that
period onward, Aerian becomes grammatically and lexically stabilized as the
common language, though this does not prevent the addition, over the millennia,
of words corresponding to new realities. Aérian is thus still today the common
language of the Aeraltius.
In
parallel, the Aérian spoken on Aeratil evolves. It transforms into a new
language called Aeratilian, which will one day become Artilian. Artilian will
then divide into three languages: Artilmi, Artian, and Larteli. Artilmi will
itself evolve and, after the existence of several intermediate languages,
become Talmi.
It should
be noted here that Larteli, since that time, has been remarkably stable, for it
is still the vernacular language on the islands of Edjitili and Bosihevaltili,
with few changes. It is thus the oldest vernacular language still spoken in the
archipelago.
Two other
important languages were born directly from Aérian, possibly through partial
fusion with other languages stemming from the forgotten language: Chatrian and
Old Guirian, which in turn transformed into other languages.
It is
likely that all these languages also evolved through contact with languages
outside Aarania, during commercial and cultural exchanges with what we now call
America, Europe, and Africa. The Old Aarian word etedi (flag) is known,
in L’Aeraltuis, The Beginnings, to come from a word of Maoniur
alfutiur ilias (present‑day Newfoundland), in Year 502 of the Moon. This
word still exists in Talmi, though it now means “banner.”
Conversely,
it is also thought that many words in Indo‑European languages may come from Aarian,
such as the Greek word udôr, “water,” which derives from the Aarian ydius,
older by 23000 years.
The
philology of the languages of Aerania thus resembles, to a certain extent, that
of Latin and the Romance languages. Latin, preserved for centuries in its
ancient form as the common language of Christian Europe, also evolved and
blended with other languages to give rise to Romance, Francien, Old French,
then French, as well as other linguistic branches that led to Italian, Spanish,
and several other contemporary languages.
The
following table outlines a kind of genealogical tree of the languages spoken in
Aérianie over the millennia. It includes only the languages for which the Aerian
Archives still contain enough texts to reconstruct a functional grammar and a
meaningful dictionary. Other languages, known only in very fragmentary form but
whose names appear here and there in ancient documentation, are not represented
in the table. Lafian is also known as Alfas, and West‑Grian as Grinon.
In general,
each Aeraltius today speaks three languages: their vernacular language, Aerian,
and a language from outside Aerania — often Spanish, English, or Arabic,
sometimes Portuguese, French, Innu, or Pulaar.
Filologia skizo pri la lingvoj de Aeranio
Fari filologian studon pri la lingvoj de Aeranio ne estas
facila afero. La popolo de tiu lando havas historion de pli ol 25000 jaroj, kaj
malnovaj fontoj estas maloftaj kaj apartenas foje al legendo, foje al historio.
Krome, la fontoj ofte estas malprecizaj kaj kelkfoje fragmentaj aŭ
kontraŭdiraj. Nenio antikva estas tute certa, sed kelkaj ĉefaj linioj tamen
elstaras. Jen do filologia skizo pri la lingvoj de Aeranio, anstataŭ preciza
portreto.
Kiam la Aeraltius alvenas en Aeranio, en la jaro 2 de la
Luno, ili parolas lingvon, kiun ili poste nomos la “forgesita lingvo”, el kiu
naskiĝos la malnova aeriana ĉirkaŭ la 4a jarcento de la Luno — lingvo parolata
sur la insulo Aeratil kaj ankaŭ konata kiel la komuna lingvo de la Aeraltius de
tiu epoko. Tiutempe ili posedas primitivan, sufiĉe malprecizan ideografian
skribon, kiu servas al ili preskaŭ nur por fari listojn. Tiu komuna lingvo
klare sugestas, ke aliaj lingvoj tiam ekzistas, verŝajne devenintaj, kiel la
malnova aérian, el la forgesita lingvo — aŭ eĉ el la malnova aeriana mem.
En la 10a jarcento de la Luno, kun la invento de alfabeta
skribo atribuita al Jenevias kaj Honories, la Aeraltius ekverkas gravan parton
de sia parola tradicio en la kolekto L’Aeraltuis, La Komencoj. Ili faras
tion en aeriana, kiu tiam anstataŭis la malnovan aeriana kiel lingvo de Aeratil
kaj kiel komuna lingvo de la Aeraltius.
Ekde tiu epoko, la aeriana fiksiĝas gramatike kaj leksike
kiel komuna lingvo, sed sen malhelpi, tra la jarmiloj, la aldonon de vortoj
respondantaj al novaj realaĵoj. La aeriana estas tiel, ankoraŭ hodiaŭ, la
komuna lingvo de la Aeraltius.
Paralele, la aeriana parolata sur Aeratil evoluas. Ĝi
transformiĝas en novan lingvon nomatan aeratiliana, kiu iam fariĝos la artiliana.
La artiliana poste dividiĝos en tri lingvojn: la artilmia, artiana kaj lartelia.
La artilmia ankaŭ evoluos kaj fariĝos, post la ekzisto de kelkaj novaj
intermezo-lingvoj, la talmia.
Ni notu ĉi tie, ke la lartelia, ekde tiu epoko, estis
rimarkinde stabila, ĉar ĝi ankoraŭ estas la denaska lingvo sur la insuloj
Edjitili kaj Bosihevaltili, kun malmultaj ŝanĝoj. Ĝi estas tiel la plej malnova
denaska lingvo ankoraŭ parolata en la arkipelago.
Du aliaj gravaj lingvoj naskiĝis rekte el la aeriana, eble
parte kunfandiĝante kun aliaj lingvoj devenintaj el la forgesita lingvo: la
chatriana kaj la malnova guiriana, kiuj siavice transformiĝis en aliajn
lingvojn.
Estas verŝajne, ke ĉiuj ĉi tiuj lingvoj ankaŭ evoluis pro
kontaktoj kun lingvoj ekster Aeranio, okaze de komercaj kaj kulturaj
interŝanĝoj kun tio, kion oni hodiaŭ nomas Ameriko, Eŭropo kaj Afriko. La
malnova aérian-vorto etedi (flago) estas cetere konata, en L’Aeraltuis,
La Komenco, kiel devenanta de vorto el Maoniur alfutiur ilias
(nuntempa Novlando), en la jaro 502 de la Luno. Tiu vorto ankoraŭ ekzistas en
talmi, sed signifas pli “standardon”.
Oni pensas ankaŭ, inverse, ke multaj vortoj de la
hindeŭropaj lingvoj devenus el la aeriana, kiel la greka vorto udôr,
“akvo”, kiu devenas de la aeriana ydius, pli malnova je 23000 jaroj.
La filologio de la lingvoj de Aeranio do similas, ĝis certa
punkto, al tiu de la latina kaj la latinidaj lingvoj. La latina, konservita dum
jarcentoj en sia antikva formo kiel komuna lingvo de la kristana Okcidento,
evoluis kaj miksiĝis kun aliaj lingvoj por doni la romanon, la francienon, la
malnovfrancan kaj poste la francan, sed ankaŭ aliajn lingvajn branĉojn, kiuj
kondukis al la itala, la hispana kaj kelkaj aliaj nuntempaj lingvoj.
La sekva tabelo prezentas specon de genealogia arbo de la
lingvoj parolataj en Aeranio tra la jarmiloj. Ĝi enhavas nur la lingvojn, pri
kiuj oni ankoraŭ posedas, en la Aeranaj Arkivoj, sufiĉe multajn tekstojn por
povi rekonstrui funkciantan gramatikon kaj signifan vortaron. La aliaj lingvoj,
kies kono estas tre fragmenta sed kies nomoj aperas jen kaj jen en la malnova
dokumentaro, ne estas reprezentitaj en la tabelo. La lafiana estas ankaŭ konata
sub la nomo alfaso, kaj la okcidenta griana sub la nomo grinono.
Ĝenerale, ĉiu Aeraltius hodiaŭ parolas tri lingvojn: sian
denaskan lingvon, la aeriana, kaj lingvon ekster Aeranio — ofte la hispanan, la
anglan aŭ la araban, kelkfoje la portugalan, la francan, la innuan aŭ la
pulaaran.
