Talmia gramatiko en esperanto

Icni generur par meadzatim
La traduko de la talmia gramatiko en Esperanton ankoraŭ ne estas finita. Intertempe vi povas konsulti la jenan paĝon : Talmio kaj baza gramatiko. Lasta ĝisdatigo: la 16-an de novembro 2026.


ENHAVTABELO

ENKONDUKO

A - ALFABETO KAJ ELPAROLO
1 Alfabeta tabelo
2 Prononco

B - VORTOJ
3 Reguloj por formi novajn vortojn, kiuj ne estas nombroj
4 Nombroj
5 Artikolo
6 Substantivoj (inkluzive de la reguloj pri la deklinacio de substantivoj, pronomoj kaj artikolo)
7 Personaj pronomoj
8 Rilataj kaj demandaj pronomoj kaj adjektivoj
9 Montraj pronomoj kaj adjektivoj
10 Nedifinaj pronomoj kaj adjektivoj
11 Ekvivalentoj de posedaj pronomoj kaj adjektivoj
12 Kvalitaj adjektivoj
13 Adverboj
14 Prepozicioj
15 Konjunkcioj
16 Verboj
17 Eŭfonia vorto
18 Interjekcioj kaj onomatopeoj

C - FRAZOJ
19 Loko de la vortgrupoj en la frazo
20 Loko de la genitivo en la propozicio kaj regulo de la «duvorta substantiva komplemento»
21 Interpunkcio, vortofina dividostreko kaj kursivoj
22 Subkomprenataj vortoj
23 Neekzistantaj vortoj

D - ALTERNATIVA SKRIBMANIERO (TALMIGRAFIO)

E - SUPLEMENTAJ GRAMATIKAJ REGULOJ KAJ GRAMATIKOJ

Aldonaĵo 1 - TALMIA POEZIO

Aldonaĵo 2 - TALMIA KULTURO


ENKONDUKO

La talmia lingvo estas lingvo, kiun mi inventis inter 2023 kaj 2026. La gramatiko estas kompleta (en la franca), kaj la vortaro kun 6784 talmiaj-francaj enskriboj ebligas, per aglutino, krei ĉiujn mankantajn necesajn vortojn. 

La tradicio de arto kaj scienco (“savixilori”) estas koncepto karakteriza por la mondrigardo esprimata de la talmia kulturo. Tiu holisma vidmaniero rifuzas disigi la diversajn manierojn alproksimiĝi al la mondo en disciplinojn nepenetreblajn unu al la alia. Scienco, arto, filozofio, sporto, ktp. estas prefere konsiderataj kiel kampoj, kiuj kompletigas kaj nutras unu la alian por atingi pli profundan komprenon de la universo. Tiu aliro al la realo inspiriĝas de grandaj pensuloj kiel Alexander von Humboldt kaj Hubert Reeves.

Sed nun, kial lerni talmion? Por amuziĝi! Krom sia gramatiko kaj vortaro, la talmia lingvo proponas naskiĝantan kulturon bazitan sur scivolemo, scio, kreemo, kontemplado, bonvolemo kaj la plezuro ludi per vortoj, kulturon por la tuta familio. Ne hezitu kontakti min kaj kune kreu ĉi tiun kulturon! Viaj talmiaj verkoj estas bonvenataj ĉe Fi talmi!

Notu, ke la sola normiga gramatiko de la talmia lingvo estas la franca plena gramatiko de talmio. 


A - ALFABETO KAJ ELPAROLO

Bildo estigita per artefarita inteligenteco
1 ALFABETO

La alfabeto de talmio konsistas el dudek kvin skribataj literoj.

Kvin el tiuj literoj povas ricevi supersignon (cirkumflekson aŭ tremaon) por reprezenti, kune kun tiu supersigno, fonemon, kiu ne estas jam reprezentata alimaniere (du fonemojn en la kazo de Ê) : AÂÄ, EÊ, IÏ, OÔÖ, UÜ.

La dudek kvin skribitaj literoj de talmio ekzistas kaj majuskle kaj minuskle. Majuskloj estas uzataj komence de frazo, komence de ĉiu vorto konsistiganta propran nomon, por certaj mallongigoj kaj por emfazi iujn vortojn (nur la komencan literon aŭ ĉiujn literojn de la vorto).

La alfabeta ordo sekvas tiun de Esperanto, escepte de la literoj Ĉ, Ĝ, Ĥ, Ĵ, K, Ŝ kaj Ŭ, sed kun aldono de la litero Y, kiu troviĝas antaŭ Z, kaj de la literoj Δ kaj Θ, kiuj troviĝas post Z. En alfabetaj listoj, la supersignitaj vokaloj miksiĝas kun la nesupersignitaj (ekzemple: ac, äcor, Aerai).

La alfabeta ordo de talmio do estas:

ABCDEFGHIJLMNOPRSTUVXYZΔΘ.

Ekzistas alternativa maniero skribi la talmion. Ĝi nomiĝas talmigrafio. Ĝi ne estas la origina kaj kutima skribsistemo de talmio, kiu prefere uzas la alfabeton, la supersignojn kaj la interpunkciajn signojn de la latinidaj lingvoj kaj de la greka, sed ĝi estas simple originala maniero skribi tiun lingvon.

Iom, laŭ certa maniero, kiel la antikvaj egiptaj skribistoj uzis la demotikan skribon por la ĉiutaga vivo kaj la hieroglifojn por pli solenaj tekstoj.

La talmigrafio estas klarigita en sekcio D.

La literoj k, q kaj w estas konservataj en vorto devenanta el alia lingvo, sed ili ne estas konsiderataj literoj de talmio.


Icni generur par meadzatim

2 PRONONCO

Literoj

Ĉiuj tridek du literoj kaj supersignitaj literoj de talmio estas prononcataj. Plej multaj el ili reprezentas unu solan fonemon, sed kelkaj el ili (E, Ê, I, U kaj Y) reprezentas du eblajn fonemojn. La adjektiva sufikso iô siavice havas du eblajn prononcojn. Fine, nur unu litero reprezentas sinsekvon de du fonemoj : X (KS).

Tabelo de talmiaj prononcoj en la Internacia Fonetika Alfabeto

En la suba voĉa ekzemplo troviĝas ĉiuj fonemoj (sonoj) de la talmia lingvo, escepte de la duonvokalo Y (= la franca U, kiel en « huile »).


« Kiam li fine laŭdos belan vintran tagon? 
La vastaj neĝkovritaj kampoj estas belegaj, kun arboj tie kaj ĉi tie. 
Eliri eksteren estas malvarme, certe, sed ĉiu promeno estas tiel vigliga! 
Por mi, ĉiu momento ekstere estas valora kaj mirigas min. 
Mi pensas, ke mi elektis ami la vintron – sed Teo ne. 
Domaĝe! »

Kelkaj rimarkoj. Kiel eble plej multe, la sekvaj sonoj estu prononcataj laŭ la indikata maniero.

• E ordinare prononciĝas e (kiel en la vorto bela), sed prononciĝas é (kiel en la franca vorto ré) ĉe la fino de vorto.

• Ê ordinare prononciĝas eu (kiel en la franca vorto deux), sed prononciĝas eu (kiel en la franca vorto leur) antaŭ r aŭ l en la sama vorto.

• I prononciĝas i (kiel en la vorto iri) kiam ĝi troviĝas inter du konsonantoj. Kiam ĝin antaŭas aŭ sekvas vokalo en la sama vorto, ĝi ordinare prononciĝas j (kiel en la vorto kaj).

• U prononciĝas u kiam ĝi troviĝas inter du konsonantoj (kiel en vorto dum). Kiam ĝin antaŭas aŭ sekvas vokalo en la sama vorto, ĝi ordinare prononciĝas ŭ (kiel en la vorto ankaŭ).

• Δ prononciĝas dh, kiel la angla th en la vorto that (ĝi ankaŭ povas esti skribata 6, sed nur kiam la signoj Δ, δ, ne estas disponeblaj. Ekzemploj : Δerδini aŭ 6er6ini (Fundy-golfo).

• Θ prononciĝas th, kiel la angla th en la vorto with (ĝi ankaŭ povas esti skribata 8, sed nur kiam la signoj Θ, θ ne estas disponeblaj. Ekzemploj : Θoθalsi aŭ 8o8alsi (Mediteraneo).

• La diftongo iu prononciĝas ju, kaj la diftongo ui prononciĝas ŭi.

• La diftongo iy (tre malofta) prononciĝas yu (kiel en la franca vorto rayure), kaj la diftongo yi (tre malofta) prononciĝas ui (kiel en la franca vorto huile).

• Plej multaj duoblaj vokaloj (kiel aa, ae, ea, eo, ey, oa, oe, oy, oo, ya aŭ yo) prononciĝas kiel du apartaj vokaloj kaj ne kiel diftongoj; tamen ii prononciĝas i-i, ji aŭ ij, kaj uu prononciĝas u-u, uŭ aŭ ŭu, laŭ la eŭfonia sentemo de la parolanto.

• Duoblaj konsonantoj (kiel ff, ll aŭ pp) prononciĝas pli emfaze ol simplaj konsonantoj (kiel f, l aŭ p).

• La adjektiva sufikso iô povas esti prononcata yô (kiel en la franca vorto boyau) aŭ yon (naza, kiel la franca finaĵo en rayon). La prononco yô estas pli malnova, sed yon ebligas pli klare distingi la sufikson iô de la sufikso iu. La parolanto estas tute libera elekti inter tiuj du eblaj prononcoj. Aliloke en vorto, la diftongo iô ĉiam prononciĝas yô, neniam yon.

• La aliaj literoj havas nur unu prononcon.

Akcento

Ĉiam estas akcento sur la antaŭlasta silabo de vorto, kiam tiu vorto enhavas almenaŭ du silabojn. Diftongoj konsistigas unu solan silabon. En la parola lingvo ekzistas fina akcentado de ekkriaj kaj demandaj propozicioj. Tial troviĝas du akcentoj en la lasta vorto de ekkria aŭ demanda propozicio, se tiu vorto enhavas almenaŭ du silabojn.

Onomi nis sir Sebastie : La nomo mia estas Sebastiano.

Elizio kaj apostrofo

Povas okazi elizio de la fina vokalo de vorto, kondiĉe tamen ke tiu vorto troviĝu en la sama propozicio. Normale, la fina vokalo povas esti eliziita nur se ĝi estas la sama (aŭ preskaŭ sama) kiel la komenca vokalo de la sekva vorto. Skribe, la elizio estas montrata per apostrofo, kiu anstataŭigas la finan vokalon de la unua vorto. Tamen, kiam vorto konsistas el nur unu litero (vokalo), tiu litero neniam povas esti eliziata. La akcento ne ŝanĝas sian silabon pro elizio: ĝi restas sur la regula antaŭlasta silabo de la vorto, kvazaŭ la eliziita vokalo ankoraŭ ĉeestus.

Alba arbi = Alb' arbi : Blanka arbo.

La adjektiva sufikso iô, siavice, povas esti eliziata antaŭ iu ajn vorto komenciĝanta per vokalo, en la sama propozicio. Ankaŭ en tiu ĉi okazo la akcento ne ŝanĝas sian lokon.

Azriô urani = Azr' urani : Blua ĉielo


B – VORTOJ

3 REGULOJ POR FORMI NOVAJN VORTOJN, KIUJ NE ESTAS NOMBROJ

La talmia lingvo estas aglutina lingvo. Multaj novaj vortoj povas esti formataj per aglutino de radikoj kaj afiksoj. Escepte de nombroj, la formado de novaj vortoj sekvas la jenajn regulojn (la termino "radiko" ĉi tie ne inkluzivas afiksojn):

• Prefiksoj, komence de vorto, kaj ordinaraj sufiksoj, fine de vorto, diversmaniere modifas la signifon de vortoj. Ili povas ekzemple transformi verbon en substantivon aŭ indiki inversigon de la signifo de vorto. La ordinaraj sufiksoj troviĝas antaŭ la deklinaciaj aŭ konjugaciaj sufiksoj.

• Deklinaciaj sufiksoj servas por deklinacii la artikolon, substantivojn kaj pronomojn, dum konjugaciaj sufiksoj servas por konjugacii verbojn. Ili ĉiuj troviĝas ĉe la fino de la vorto, same kiel la ordinaraj sufiksoj, sed eventuale post ordinara sufikso.

• La infikso i foje servas kiel eŭfonia ligilo inter malsamaj radikoj ene de vorto.

• Kelkaj vortoj formiĝas per aglutino de du aŭ pluraj radikoj kaj/aŭ afiksoj. En tia okazo la ĉefa radiko ordinare troviĝas ĉe la fino de la vorto, sed antaŭ la sufiksoj.

• Fine, la deklinacia aŭ konjugacia sufikso (aŭ unu el la sufiksoj ib, iô kaj ix) troviĝas tute ĉe la fino de la vorto.

Alivorte, vorto enhavas unu, du aŭ plurajn partojn. Kiam vorto enhavas pli ol unu radikon, tiuj ordinare sin sekvas laŭ la jena ordo (kun aŭ sen ĉiu el la elementoj menciitaj ĉi tie, aŭ foje kun pliaj elementoj): prefikso, duaranga radiko, infikso, ĉefa radiko, ordinara sufikso, konjugacia aŭ deklinacia sufikso.

Ekzemple:

stelamsigi = stel (duaranga radiko) + ams (ĉefa radiko) + ig (pligrandiga ordinara sufikso) + i (neŭtra singulara nominativa deklinacia sufikso)
= stelo + aro + granda + [subjekta singulara substantivo]
= granda aro da steloj
= galaxio.

Nova vorto, kiun vi formus per aglutino kaj afiksado, estas de facto talmia vorto, se ĝi sekvas la vortformadajn regulojn kaj estas komprenebla sen ambigueco, ĉu ĝi jam havas sinonimon en la vortaro aŭ ĉu ankoraŭ ne ekzistas alia ekvivalento.

Icni generur par meadzatim
3.1 Kelkaj prefiksoj

bi
parenceco per geedziĝo

gi
generacia ascendeco (ekz.: avino)

lu
inversigo de signifo

mi
duona-, duon-

ti
generacia descendeco (ekz.: nepo)

tri
ripeto (sama aŭ kontraŭa senco)

δi
neekzisto

3.2 Kelkaj ordinaraj sufiksoj

ib
ebleca adjektivo (ekz.: legebla)

ic
aktiva verbo (ekz.: trinki)

ict
ago-substantivo (ekz.: ĝardenado)

ig
pligrandiga sufikso (ekz.: rivero → riverego)

ilf
ido de (ekz.: katido, cervido)

in
meza verbo (ekz.: turniĝi, rememori, pensi)

iô
adjektivo

ip
pasiva verbo (ekz.: esti amata)

ipt
inda je (ekz.: aminda)

irl
estro de, ĉefo de

isl
substantivo de abstrakta, ampleksa realo (ekz.: poezio, forstado)

it
malgrandiga sufikso (ekz.: dormi → dormeti; domo → dometo)

ith
substantivo de aparta objekto aŭ aparta realo (ekz.: ludilo)

iv
vivanta estaĵo (ekz.: leganto, marsano), aŭ foje mortinto

ix
maniera adverbo (-e)

iz
fruktarbo aŭ fruktarbusto; regiono ĉirkaŭ urbo
(pomo → pomarbo; Kebeko → Kebekio)

iθ
loko (preĝo → preĝejo / preĝejo-speca loko)

ug
aro, grupo

un
momento, tempo (preĝo → tempo de preĝado)

ut
baza ero aŭ parto (neĝo → neĝero)

ux
proksimumo (blanka → blankeca)

(3.3 neniam ekzistis!)

3.4 Deklinaciaj sufiksoj

Kazo

Neŭtra singularo

Ina singularo

Vira singularo

Neŭtra pluralo

Ina pluralo

Vira pluralo

Nomina-tivo

i

ia

ie

ui

ua

ue

Genitivo

is

ias

ies

us

uas

ues

Akuzativo

im

iam

iem

um

uam

uem

Dativo

il

ial

iel

ul

ual

uel

(La signifo de la terminoj « nominativo », « genitivo », « akuzativo » kaj « dativo » estas klarigita en la 6-a parto de la gramatiko.)

3.5 Konjugaciaj sufiksoj

Tempo / modo

Infini-tivo

Indi-kativo

Kondi-cionalo

Voli-tivo

Suges-tivo

Pasiva participo

Aktiva adjektiva participo
(-nta)
Aktiva kunteksta participo
(-nte)

Pasint-eco

ih

uh

uih

iuh

Nuna tempo

iu

ir

urt

u

uix

ur

uir

iur

Estont-eco

if

uf

uif

iuf

3.6 Ekzemploj de vortoj formitaj el afiksoj sole aŭ el radiko(j) kaj afikso(j)

Formado

Rezulto

Vortspeco

Signifo

Cebec + iz + i

Cebecizi

propra nomo

Kebekio (provinco)

ib + iô

ibiô

kvalita adjektivo

ebla

ib + i

ibi

komuna substantivo

ebleco (ĉiuj signifoj)

ol + pet + isl + i

olpetisli

komuna substantivo

oleopentraĵo

apl + i + j + im

aplijim

komuna substantivo

pomsuko

pet + i

peti

komuna substantivo

pentraĵo (arto, verko)

pet + ib

petib

kvalita adjektivo

pentrebla

pet

pet

kvalita adjektivo

bilda, pentra

pet + ith + ui

petithui

komuna substantivo

farboj

pet + iu

petiu

verbo

pentri

pet + iur

petiur

verbo

pentrante

pet + iv + ias

petivias

komuna substantivo

de la pentristino

pet + iθ + i

petiθi

komuna substantivo

pentrejo

pet + uh

petuh

verbo

pentrita

pet + uir

petuir

verbo

pentranta

r + ie + pet + ir

rie petir

verbo

li pentras

tri + pet + u + v + ui

tripetu vui!

verbo

repentru!

fräs + sp + iv + i

fräspivi*

substantivo

franclingvano (persono)

* En vortformado per aglutino, ne okazas duobligo de sama konsonanto tuj antaŭ aŭ post alia malsama konsonanto. Oni prefere forigas unu el la duobligitaj konsonantoj aŭ enmetas inter ilin la infikson i. Tiel frässpivi fariĝas fräspivi (aŭ fräsispivi). Krome, kiam radiko finiĝanta per c kaj alia radiko komenciĝanta per s estas aglutinataj, oni ĉiam enmetas i inter la c kaj la s: cis (kaj neniam cs nek x).

Rimarkoj

Vorto estas aŭ senfleksia, aŭ deklinaciata, aŭ konjugaciata.

Fine ekzistas du apartaj ordinaraj sufiksoj, nomataj anstataŭaj sufiksoj.

La unua estas ujn. Kiam la kunteksto estas sufiĉe klara kaj ne ebligas miskomprenon, ĝi povas esti metata post la unua silabo de substantivo enhavanta kvin aŭ pli da silaboj por mallongigi ĝin. Ĝi estas ĉiam sekvata de deklinacia sufikso. La unua silabo de la mallongigita substantivo ĉiam respondas al:

  • prefikso,
  • unusilaba radiko,
  • aŭ la unua silabo de radiko kun du aŭ pli da silaboj.

En ĉi tiu lasta okazo, la unua silabo de la radiko enhavas la unuan vokalon (aŭ diftongon) de la radiko kaj eventuale la konsonantojn antaŭantajn kaj/aŭ sekvantajn ĝin.

Ekzemple:

cosmifuniti (cosm-i-fun-it-i) povas esti mallongigita al cosmujni (cosm-ujn-i), se la kunteksto klare montras, ke temas pri kosma filamento.

Kaj

urbanurmivugi (urban-urm-iv-ug-i) povas esti mallongigita al urbujni (urb-ujn-i), se la kunteksto klare montras, sen ebla konfuzo, ke temas pri urba konsilio.

Por formi kromnomon el propra nomo, sendepende de ĝia silabonombro, la libereco estas plena.

Ekzemple:

Ildegardia (Hildegarde) povas fariĝi: Ildujnia, Ildia, Ilde, Ildehu, Gardujnia, Garhu, ktp.

Kaj Mirei (Mireille) povas fariĝi: Mirujnia, Mira, Mire, Mirhu, Mimi, ktp.

Hu estas la dua anstataŭa sufikso. Ĝi esprimas amon aŭ korinklinon al proksima persono.

Por formi kromnomon, oni povas uzi aŭ la originalan formon de la nomo aŭ ĝian talmian formon (kreante tiun formon unue, se necese).

Ekzemple:

Ieronomie (Jérôme) povas fariĝi: Ierujnie, Jérujnie, Ierhu, Rômhu, Ieiôm, ktp. (Pro ilia tre granda varieco, kromnomoj ne estas listigitaj en la vortaro.)

La formado de novaj interjekcioj kaj onomatopeoj ne sekvas la kutimajn regulojn de vortfarado. Ĉiu talmilingvano rajtas krei novajn interjekciojn kaj onomatopeojn, kiuj ŝajnas al li aŭ ŝi taŭgaj por esprimi emociojn kaj la sonojn aŭdatajn en la ĉirkaŭa mondo.


Icni generur par meadzatim
4 NOMBROJ

Ekzistas en talmio kardinalaj nombroj, kiuj indikas kvanton, kaj ordaj nombroj, kiuj indikas rangon aŭ frakcion. Ili estas adjektivoj, ne deklinaciiĝas kaj eventuale sekvas la artikolon; ili ordinare antaŭas la substantivojn kaj la aliajn adjektivojn de la sama substantiva grupo (substantiva grupo inkluzivas substantivon kaj ankaŭ, ekzemple, la artikolon kaj la adjektivojn rilatajn al ĝi; ĝi ankaŭ povas inkluzivi prepozicion kaj/aŭ nombron).

Reguloj por la formado de kardinalaj nombroj

• La unuoj (ĉi tie la nombroj sub mil) formiĝas per aglutino de la centoj kun la dekoj, poste kun la unuoj.

• La miloj formiĝas per aglutino de siaj centoj kun siaj dekoj kaj poste siaj unuoj, al kiuj aldoniĝas la sufikso xu.

• La milionoj formiĝas per aglutino de siaj centoj kun siaj dekoj kaj poste siaj unuoj, al kiuj aldoniĝas la sufikso xe.

• La miliardoj formiĝas per aglutino de siaj centoj kun siaj dekoj kaj poste siaj unuoj, al kiuj aldoniĝas la sufikso xuxe.

• La mil miliardoj formiĝas per aglutino de siaj centoj kun siaj dekoj kaj poste siaj unuoj, al kiuj aldoniĝas la sufikso xexe.

• Pli kompleksaj nombroj (formitaj ekzemple el miliardoj, milionoj, miloj kaj unuoj) formiĝas per apudmeto de siaj diversaj komponantoj (miliardoj, milionoj, miloj kaj unuoj), komencante, kiel en Esperanto, per la plej granda komponanto kaj finiĝante per la plej malgranda. Skribe, streketo estas enmetata inter la milionojn, la milojn ktp. Ĉiu el la komponantoj (milionoj, miloj, unuoj ktp.) konservas sian propran tonan akcenton, se ĝi enhavas pli ol unu silabon.

4.1 Tabelo de nombroj

Mil miliardoj

Miliardoj

Milionoj

Miloj

Centoj

Dekoj

Unuoj

(0 = zô)

 

 

xexe

 

 

xuxe

 

 

xe

 

 

xu

nö

ni

na

1

dö

di

da

2

rö

ri

ra

3

cö

ci

ca

4

sö

si

sa

5

hö

hi

ha

6

vö

vi

va

7

lö

li

la

8

pö

pi

pa

9

La nombroj ne deklinaciiĝas kaj ne konjugaciiĝas.

Regulo por la formado de ordaj nombroj

Ili formiĝas laŭ la sama maniero kiel la kardinalaj nombroj, sed kun aldono de la sufikso θ ĉe la tuta fino.

Ekzemploj

Unuoj

0             1              9             20           87           

zô           na            pa           di            liva  

99          100         107         

pipa       nö           növa      

300        420          555           700          857

rö           cödi         sösisa       vö           lösiva

Unuoj, miloj, milionoj ktp.

1000                    423 000               1 000 000         

naxu                    cödiraxu              naxe          

530 000 000 000        4 000 000 000 000

sörixuxe                    caxexe 

Pli kompleksaj nombroj

1 408 021                   10 222 301                         

naxe-cölaxu-dina       nixe-dödidaxu-röna          

100 000 000 001         

nöxuxe-na          

22 304 500 441 609      

didaxexe-röcaxuxe-söxe-cöcinaxu-höpa 

Ordaj nombroj (rangoj kaj frakcioj)

1-a                 17-a               3000-a        

naθ               nivaθ            raxuθ        

22 304 500 441 609-a

didaxexe-röcaxuxe-söxe-cöcinaxu-höpaθ 

1 / 2              17 / 100       3 / 1000     

na daθ          niva nöθ      ra naxuθ      

100 / 2000        102 / 1000

nö daxuθ           nöda naxuθ  

10 222 301 / 22 304 500 441 609-a   

nixe-dödidaxu-röna didaxexe-röcaxuxe-söxe-cöcinaxu-höpaθ 

Frazo kun nombro

La du belaj arboj estas prunarboj.

Fui da bel arbui sir plomizui.


Bildo estigita per artefarita inteligenteco
5 ARTIKOLO

Ekzistas nur unu artikolo en talmio: la difina artikolo fi (« la »), kiu utilas por indiki ion jam konatan kaj dekliniĝas kiel substantivoj (la deklinacio estas detale klarigita ĉe numero 6). Ĝi akordiĝas kun la substantivo (aŭ kun substantivigita vorto, tio estas vorto uzata kiel substantivo), al kiu ĝi rilatas, eĉ se tiu vorto estas subkomprenata (vidu numeron 22).

Ĝia uzo estas kutime nedeviga, sed ĝi povas esti aparte utila kun senfleksia substantivo (komuna aŭ propra) aŭ kun substantivo apartenanta al alia lingvo. En poezio ĝi ankaŭ povas utili por aldoni mankantan silabon en regulmezura verso, ekzemple aleksandrino. Tamen la artikolo (aŭ ĝia ekvivalento, ekzemple montra adjektivo) estas kutime deviga antaŭ substantivigita adjektivo, substantivigita verbo aŭ alia substantivigita vorto, kaj ĝi estas ĉiam malpermesita ene de genitiva sintagmo, kiam tiu genitiva sintagmo mem troviĝas interne de alia substantiva grupo (vidu numeron 20).

La artikolo staras komence de la substantiva grupo, al kiu ĝi rilatas (eventuale post prepozicio).

Kvankam nedifina artikolo ne ekzistas en talmio, oni povas uzi la nombron na (« unu ») kiel ekvivalenton de la franca singulara nedifina artikolo un, une. Ĝi estas nedeklinebla, same kiel ĉiuj nombroj. Oni ankaŭ povas uzi, precipe kun pluralaj senfleksiaj substantivoj, la nedifinajn adjektivojn cex (« kelkaj ») aŭ lon (« pluraj »), ankaŭ senfleksiajn, kiel ekvivalentojn de la franca plurala nedifina artikolo des.

5.1 Deklinacio de la difina artikolo

Kazo*

Neŭtra sg.

Ina sg.

Vira sg.

Neŭtra pl.

Ina pl.

Vira pl.

Nominativo

fi

fia

fie

fui

fua

fue

Genitivo

fis

fias

fies

fus

fuas

fues

Akuzativo

fim

fiam

fiem

fum

fuam

fuem

Dativo

fil

fial

fiel

ful

fual

fuel

* La uzo de la tri genroj kaj la kvar kazoj de la deklinacio estas detale klarigita ĉe numero 6. Komencanto povas provizore memori, ke la nominativo markas la subjekton aŭ la predikativon, la genitivo la apartenon aŭ devenon, la akuzativo la rektan objekton aŭ lokon, kaj la dativo la nerektan objekton aŭ celon.

Ekzemploj

glaxi
lakto, la lakto, iom da lakto, unu lakto

fi glaxi  na glaxi
la lakto  unu lakto

fui glaxui  glaxui
la laktoj  laktoj, kelkaj laktoj

Fia Vieira-Da-Silva lir fiem Shakespeare.
« La Vieira da Silva legas la Ŝekspiron. »

= Fiem Shakespeare lir fia Vieira-Da-Silva.
= « La Ŝekspiron legas la Vieira da Silva. » (La rekta objekto estas metita antaŭ la verbon kaj la subjekto post ĝi.)

Signifo: Vieira da Silva legas Ŝekspiron.

Stila rimarko

El pure stila vidpunkto, ĉe senfleksia substantivo oni ofte uzas la substantivon sen artikolo en la nominativo, sed kun artikolo en ĉiuj aliaj kazoj (genitivo, akuzativo, dativo). Se oni aplikus tiun stilon al la antaŭa ekzemplo, oni havus Vieira-Da-Silva lir fiem Shakespeare aŭ Fiem Shakespeare lir Vieira-Da-Silva. Tio tamen ne estas regulo.


Icni generur par meadzatim
6 NOMOJ (inkluzive de la reguloj pri la deklinacio de substantivoj, pronomoj kaj artikolo)

Substantivo servas por identigi ion aŭ iun. En talmio ekzistas komunaj substantivoj kaj propraj nomoj. Ili estas la centra (aŭ sola) elemento de substantiva grupo. Substantiva grupo enhavas substantivon (eĉ se ĝi foje estas subkomprenata) kaj ankaŭ, ekzemple, la artikolon kaj la atributajn adjektivojn rilatajn al tiu substantivo. La substantiva grupo ankaŭ povas enhavi prepozicion.

Deklinacio

En talmio la substantivoj dekliniĝas; tio signifas, ke ilia finaĵo ŝanĝiĝas laŭ nombro (singularo aŭ pluralo), laŭ genro (neŭtra, ina aŭ vira) kaj laŭ kazo (nominativo, genitivo, akuzativo aŭ dativo).

Esceptas de tiu regulo la malmultaj nedeklineblaj substantivoj indikitaj en la vortaro, same kiel substantivoj apartenantaj al alia lingvo.

La lernado de la talmia deklinacio estas eksterordinare pli simpla ol la lernado de la latinaj deklinacioj aŭ de la konjugacio de francaj verboj, ĉar ĝi tute enhaviĝas en unu eta tabelo kun kvar vicoj kaj ses kolumnoj. Jen ĝi.

6.1 Deklinacio de substantivoj

Kazo             Neŭtra sg. Ina sg. Vira sg. Neŭtra pl. Ina pl. Vira pl.
Nominativo   i                 ia          ie           ui               ua         ue
Genitivo        is               ias        ies          us               uas       ues
Akuzativo     im              iam      iem         um             uam      uem
Dativo            il                ial        iel          ul               ual        uel

La supra tabelo enhavas ĉiujn deklinaciajn finaĵojn. Ili staras ĉiam ĉe la tuta fino de substantivo.

La baza formo de substantivo estas la neŭtra singulara nominativo (supre maldekstre en la tabelo).

Nombroj (singularo kaj pluralo) kaj genroj (ina, vira kaj neŭtra)

• La pluralo formiĝas per anstataŭigo de la singulara i per u. Tamen ekzistas unu escepto: la neŭtra plurala nominativo ne formiĝas per simpla anstataŭigo de i per u, sed per aldono de u antaŭ i (ui), ĉar la finaĵo u sola estas la volitiva verba finaĵo (vidu numeron 16).

• Preskaŭ ĉiuj substantivoj estas neŭtraj, escepte de tiuj, kiuj nomas virinon aŭ viron, inan aŭ viran beston, aŭ de kelkaj aliaj tre maloftaj substantivoj indikitaj en la vortaro (pro simpla kaprico!). La ina genro formiĝas per la aldono de a al la deklinacia finaĵo, kaj la vira per la aldono de e, kiel montras la tabelo.

• En singularo, kiam oni ne precizigas ĉu persono estas virino aŭ viro, aŭ ĉu besto estas ino aŭ masklo, oni uzas la neŭtran genron.

• En pluralo, kiam vorto reprezentas grupon da homoj kaj/aŭ bestoj, el kiuj almenaŭ unu estas aŭ de alia genro ol la ceteraj aŭ de nekonata genro, oni ĉiam uzas la neŭtran genron (la neŭtro « superregas »).

• La pluralo de predikativo rilatanta al substantivoj aŭ pronomoj de malsamaj genroj (ina kaj vira, neŭtra kaj ina, neŭtra kaj vira, aŭ ĉiuj tri kune) estas ĉiam la neŭtra pluralo.

La kvar kazoj kaj ilia uzo (nominativo, genitivo, akuzativo kaj dativo)

• La nominativo estas la baza kazo: subjekto, predikativo aŭ vokativo. Ĝi estas la formo trovata en la vortaro, en la neŭtra singularo. Ĝi neniam estas antaŭata de prepozicio, krom esceptoj menciitaj en la rimarkoj pli sube.

• La genitivo formiĝas per aldono de s al la nominativa finaĵo de sama genro kaj nombro.

◦ La genitivo, uzata sen prepozicio, povas esprimi ĝeneralajn ideojn de aparteno, persona rilato, konsista materialo aŭ pleniga materialo. En tiu okazo ĝi funkcias kiel komplemento de substantivo, pronomo, adjektivo aŭ adverbo.

◦ Same sen prepozicio, la genitivo ankaŭ povas esprimi ideon de referenco. Tiam ĝi estas nerekta objekta komplemento indikanta la personon aŭ aferon, pri kiu oni parolas, pri kiu temas, al kiu oni rilatas ktp. ("kies" aŭ alia nerekta komplemento enkondukita per de).

◦ Uzata kun prepozicio, la genitivo esprimas devenon, kaŭzon aŭ aganton. Tiam ĝi estas cirkonstanca komplemento aŭ aganta komplemento.

◦ Kiam oni uzas la genitivon, kun aŭ sen prepozicio, oni povas pensi laŭ la ideoj « de », « fare de » aŭ « pro ».

• La akuzativo formiĝas per aldono de m al la nominativa finaĵo de sama genro kaj nombro.

◦ La akuzativo sen prepozicio esprimas la ĝeneralajn ideojn « kiun? kion? ». Tiam ĝi funkcias kiel rekta objekto.
 
◦ Kun prepozicio ĝi esprimas ideon de spaca aŭ tempa situo (« kie? kiam? », sen movo al alia loko) aŭ ankaŭ ĉeeston aŭ foreston (« kun, sen »), aŭ rimedon (« per, per la rimedo de »). Tiam ĝi estas cirkonstanca komplemento.
 
◦ Oni povas konsideri la akuzativon kiel la defaŭltan kazon kiam prepozicio ne ŝajnas klare postuli genitivon aŭ dativon.

• La dativo formiĝas per aldono de l al la nominativa finaĵo de sama genro kaj nombro.

◦ La dativo sen prepozicio esprimas la ĝeneralajn ideojn « al kiu? al kio? por kiu? por kio? ». Tiam ĝi estas nerekta objekto.

◦ Kun la prepozicioj äver, pur aŭ lupur (« al, por, kontraŭ »), la dativo ankaŭ povas indiki nerektan objekton. En tia kunteksto la prepozicio pur (« por ») estas uzata nur por emfazi la kontraston kun « kontraŭ »; ordinare oni uzas la dativon sen prepozicio pur.

◦ Kun la prepozicio pur, la dativo povas ankaŭ funkcii kiel cirkonstanca komplemento de celo. Tiam la demando ne estas « por kiu? por kio? », sed « kial? », « por kia celo? ». La respondo estas: pur atingi tian celon, pur plenumi tian taskon.

◦ Kun ĉiu alia prepozicio, la dativo esprimas ideon de spaca aŭ tempa destino (« al, ĝis », « -n » kun moviĝo al alia loko aŭ tempo). Tiam ĝi funkcias kiel cirkonstanca komplemento de loko aŭ tempo (destino).

Rimarkoj

La sama prepozicio povas havi malsaman signifon laŭ tio, ĉu ĝi estas uzata kun akuzativo aŭ kun dativo.

Ni sôtir sar slepontim signifas, ke mi saltas sur la lito, estante jam sur ĝi, dum ni sôtir sar slepontil signifas, ke mi saltas sur la liton venante de alia loko (ekzemple de la planko).

Ankaŭ aliaj prepozicioj ŝanĝas sian signifon laŭ la uzo de akuzativo aŭ dativo, ekzemple en (« en ») kaj a (« ĉe, al »).

La prepozicio par (« per, fare de ») siavice ŝanĝas signifon laŭ tio, ĉu ĝi estas uzata kun genitivo aŭ kun akuzativo. Kun genitivo ĝi enkondukas agantan komplementon: la aganto estas la estaĵo, kiu reale plenumas la agon. Kun akuzativo la sama prepozicio enkondukas cirkonstancan komplementon de rimedo.

Ekzemple, apli eθipi par nis par motim signifas, ke la pomo (subjekto de pasiva verbo) estas manĝata fare de mi, par nis (la vera faranto de la ago), per la buŝo, par motim (per tiu rimedo).

La prepozicio from sekvata de genitivo signifas « ekde » aŭ « de post », dum la sama prepozicio sekvata de akuzativo signifas « tuj kiam ».

En la neŭtra pluralo, la substantivoj nomantaj astrojn aŭ birdojn povas esti deklinaciataj kiel ui, uis, uim kaj uil.

La prepozicioj cum (« kun »), ôn (« sen ») kaj δyl (« pri, rilate al ») ordinare regas la akuzativon. Tamen, laŭ persona prefero, la nominativo povas anstataŭi la akuzativon post unu el tiuj tri prepozicioj.

Nomoj propraj

Propraj nomoj servas por identigi personon (Jacobo, Maria, Laflamme, Smith, ktp.), grupon (la Kebekianojn), apartan lokon (Kanadon), kaj tiel plu. Skribe, propraj nomoj ĉiam komenciĝas per majusklo. Ili ordinare dekliniĝas same kiel komunaj substantivoj.

Se propra nomo konsistas el pluraj vortoj, tiuj vortoj estas ligitaj per streketoj en la skribo, kaj ĉiu el ili komenciĝas per majusklo. La tonika akcento konserviĝas en ĉiu el tiuj vortoj, se ĝi enhavas almenaŭ du silabojn.

Kiam propra nomo konsistas el pli ol unu vorto, el kiuj ĉiu estas propra nomo en si mem, ĉiuj komponantoj dekliniĝas (krom se unu el ili estas nedeklinebla). Tamen, kiam propra nomo konsistas el pluraj vortoj, kiuj ne ĉiuj estas propraj nomoj en si mem (ekzemple nombroj, adjektivoj aŭ komunaj substantivoj), ĝi restas nedeklinebla laŭ la formo registrita en la vortaro. En tia okazo estas tamen rekomendinde uzi la artikolon por precizigi la kazon.

Familiaj nomoj (familinomoj) estas ĉiam nedeklineblaj laŭ la formo registrita en la vortaro.

(Rimarko: persona nomo kaj familia nomo estas du gramatike apartaj propraj nomoj, sed ĉar ili tuj sekvas unu la alian, oni ĉiam supozas, ke ili referencas al la sama persono, same kiel en la franca aŭ angla.)

La titolo de verko estas ordinare konsiderata propra nomo konsistanta el pluraj vortoj kaj sekvas la samajn deklinaciajn regulojn kiel tia propra nomo.

Nomoj de alia lingvo

Kiam ili ne havas talmian tradukon, la substantivoj (komunaj aŭ propraj) de alia lingvo estas nedeklineblaj kaj konservas la bazan formon de sia origina lingvo.

Ekzemploj


Nedeklinebla substantivo, kun aŭ sen artikolo

mamma
panjo, la panjo, unu panjo, la panjoj

fia mamma
la panjo

fias mamma
de la panjo

na mamma
unu panjo

ful mamma
por la panjoj

Deklinebla substantivo

xivi
artisto, la artisto, unu artisto

xivui
artistoj, la artistoj, artistoj

xivia
artistino

xivua
artistinoj

xivie
artisto (viro)

xivue
artistoj (viroj)

xivim
artiston (rekta objekto)

xivum
artistojn (rekta objekto)

xivil
al aŭ por artisto

xivul
al aŭ por artistoj

xivis
de artisto

xivus
de artistoj

xivias
de artistino

xivuas
de artistinoj

xivies
de artisto (viro)

xivues
de artistoj (viroj)

Substantivo en nominativo kaj alia substantivo en genitivo

fia θaia fis xivis
la kato de la artisto

=fia xivis θaia
« la de-la-artisto kato »

Deklinacio de kelkaj propraj nomoj kaj de titolo de verko

Annia-Miria
Anne-Marie

Annial-Mirial
al Anne-Marie

Annias-Mirias
de Anne-Marie

Sebastie Garant
Sébastien Garant

Sebastiel Garant
al Sébastien Garant

Sebasties Garant
de Sébastien Garant

fie Garant
Garant, la Garant (viro)

fui Garant
la familio Garant, la Garant-oj (viroj kaj/aŭ virinoj)

fies Garant
de Garant (viro)

fuas Garant
de la Garant-inoj

San-Annia-Bergus
Sainte-Anne-des-Monts

a fim San-Annia-Bergus
ĉe Sainte-Anne-des-Monts, en Sainte-Anne-des-Monts

a fil San-Annia-Bergus
al Sainte-Anne-des-Monts, ĝis Sainte-Anne-des-Monts

de Cebec
el Kebeko

=de fis Cebec
el Kebeko

fi xivi fis Cebec
la artisto de Kebeko (la artisto kiu estas kebekurbano)

=fi Cebec xivi
la artisto de Kebeko

Ni δâ lih fim «Vaf aferi a fim Styles» fis Agaθia Christie.

Mi ne legis “La mistera afero ĉe Styles” de Agatha Christie.

Substantivo en nominativo kaj aliaj substantivoj en genitivo

Olivie logih mapias Marias.

Olivier parolis pri la patrino de Maria.

(mapias estas nerekta objekto; Marias estas komplemento de la substantivo.)

En la vortaro, kelkaj nomoj konsistas el substantivo kaj adjektivo, kiel la nomoj de pluraj bestospecioj (ekzemple axai bah, larĝflugila buteo). Ĉe tiaj nomoj nur la substantiva parto dekliniĝas laŭ la supraj reguloj, dum la adjektiva parto restas nedeklinebla.

Cum uzata laŭvole kun akuzativo aŭ nominativo

Ni sir cum Miramiam.

Mi estas kun Miriam.

= Ni sir cum Miramia.

Mi estas kun Miriam.


Icni generur par meadzatim
7 PERSONAJ PRONOMOJ

Pronomoj anstataŭas substantivojn. Personaj pronomoj anstataŭas la nomon de persono, grupo, konkreta objekto aŭ abstrakta realo.

Ĉiam singularaj

ni
mi

vi
vi (singularo)

ri
li, ŝi, ĝi

hi
oni (ĉiam singulara eĉ se, kiel en Esperanto, ĝi povas aludi al pluraj personoj)

Ĉiam pluralaj

nui
ni

vui
vi (pluralo)

rui
ili

Singularaj kaj pluralaj

si
sin, si mem

Tradukita ĝentila pronomo

θuci
vi (en talmio ne ekzistas V-formo aŭ ĝentila adresado, krom kiam oni tradukas ĝentilan alparolon uzatan en alia lingvo; tial θuci ordinare signifas ĝentilan singularan « vi », sed ĝi povas kelkfoje esti ankaŭ ĝentila plurala « vi » (θucui) por traduki la germanan pluralan ĝentilan adresadon. Cetere, en talmio ĝentileco povas esti montrata per aldono al la frazo de ulfia aŭ ulfie, « sinjorino » aŭ « sinjoro » en nominativo.)

La personaj pronomoj dekliniĝas laŭ la sekva tabelo.

7.1 Personaj pronomoj

Kazo

Neŭtra sg.

Ina sg.

Vira sg.

Neŭtra pl.

Ina pl.

Vira pl.

Nominativo

i

ia

ie

ui

ua

ue

Genitivo

is

ias

ies

us

uas

ues

Akuzativo

im

iam

iem

um

uam

uem

Dativo

il

ial

iel

ul

ual

uel

Singularaj pronomoj: ni, vi, ri, hi, si, θuci.

Pluralaj pronomoj: nui, vui, rui, sui, θucui.

Por ĉiuj personaj pronomoj, la uzo de la ina aŭ vira genro estas ebla sed nedeviga, kiam la pronomo rilatas al realo kies substantivo estas ina aŭ vira.

Krom esceptoj (vidu numeron 11), personaj pronomoj ne ricevas artikolon.

La persona pronomo si malofte estas uzata kiel subjekto, sed tio eblas kiam oni parolas, ekzemple en hindua spiriteco aŭ en la psikologio de Jung, pri la Memo. En tiu okazo Si estas substantivigita kaj, restante nedeklinebla, estas antaŭata de la artikolo fi, kiu siavice dekliniĝas.

Krome, si ne povas esti parto de subjekto en genitiva formo. Oni ne diros ekzemple:

Ria e sias sorie eθir

sed:

Ria e rias sorie eθir.

Ŝi kaj ŝia frato manĝas.

En akuzativo kaj dativo, oni uzas la personan pronomon si por indiki aŭ reciprokecon, aŭ reciprokecon kune kun reflekseco, sed nur malofte por indiki nuran refleksecon. Por eviti miskomprenojn, oni prefere uzas la verbon en la meza voĉo por montri nur refleksan agon (vidu la ekzemplojn malsupre).

En genitivo, sis aŭ sus ĉiam rilatas al la tuta subjekto de la propozicio.

La persona pronomo si neniam povas esti uzata kiam la subjekto, al kiu ĝi rilatas, troviĝas en la unua aŭ dua persono. Tial oni neniam diros:

Nui sum felir

sed:

Nui num felir.

Ni amas unu la alian.

Ekzemploj

Nie viam amir. Mi amas vin. (Viro parolas al virino.)

Vi nim amir. Vi amas min.

Ria riem amir. Ŝi amas lin.

Rui sum amir. Ili amas unu la alian. (neŭtra pluralo; reciproka ago)

Nui vui amir. Ni amas vin. (vi estas pli ol unu)

Rie θormir sies θaiem. « Li rigardas sian propran virkaton. » Li rigardas sian katon (la propran).

Rie θormir ries θaiem. « Li rigardas la katon de alia viro. » Li rigardas lian katon (tiun de alia persono).

Rie θormir fiem rias. « Li rigardas la ŝian (katinon). » Li rigardas la sian (katinon al ŝi apartenantan).

Θuci clot ris! (V-formo tradukita.) Vi fieras pri li!

Rie θorminir. Li rigardas sin mem. (nura refleksa ago) (Ĉi tie, ĉar ne povus esti konfuzo, ĉar la pronomo estas en la tria persono singulara, oni povus ankaŭ diri Rie siem θormir. Tamen stile estas preferinde uzi la formon Rie θorminir.)

Lydivua reilydis θormir suam. La ŝakludantinoj rigardas unu la alian. (recipa ago)

Prenu nun paron, kiu rigardas sin antaŭ spegulo: ĉiu samtempe rigardas sin mem kaj la alian personon. La ago estas samtempe refleksa kaj reciproka. En tiu okazo oni uzos ankaŭ la pronomon si:
Ru θormir sum. Ili rigardas unu la alian kaj sin mem.

Fine, se du personoj starus antaŭ la sama spegulo sed ĉiu rigardus nur sin mem (reflekseco sen reciprokeco), oni dirus:
Ru θorminir. Ili rigardas sin mem.

Fine, ekzemplo de substantivigita si:
Ni mensir fil Si. Mi pensas pri la Memo.


Icni generur par meadzatim
8 PRONOMOJ KAJ ADJEKTIVOJ RILATAJ KAJ DEMANDAJ

La rilataj adjektivoj (sekvataj de substantivo) kaj la rilataj pronomoj servas por ligi rilatan subpropozicion al substantivo, pronomo aŭ adverbo (foje subkomprenata) de la ĉefa propozicio. Kiam tiuj samaj adjektivoj kaj pronomoj servas por fari demandon, ili fariĝas demandaj adjektivoj kaj pronomoj.

La pronomoj ci, θi kaj ceri deklinaciiĝas kiel la persona pronomo si (en singularo kaj pluralo). Male, la pronomoj uer kaj dô estas nevariaj. Kiel rilataj pronomoj, ci, θi, ceri kaj uer staras komence de la propozicio. Kiel demandaj pronomoj, ili povas stari ankaŭ aliloke en la propozicio. Dô, ĉiam rilata kaj neniam demanda, ĉiam staras komence de la propozicio (sed cis, « kies », povas esti demanda kaj do stari komence de la propozicio aŭ aliloke en ĝi). Tiuj kvin pronomoj ĉiam estas uzataj sen artikolo.

ceri     kia
ci        kiu, kio, kiun, kion

θi        kiu el ili
dô       kies, de kiu, pri kiu (neregula formo, en genitivo, de la du antaŭaj pronomoj: = cis, cuis, θis kaj           θus)
uer      kie (spaca aŭ tempa)

La adjektivoj cel kaj cer estas nevariaj (ili nek deklinaciiĝas nek konjugaciiĝas). Ili staras komence de la vortgrupo, al kiu ili rilatas, sen artikolo.

cel          kiu
cer          kia

sed:

cerui [+ genitivo]                   kiuj specoj de
aŭ cel sortui [+ genitivo]       kiuj specoj de

Ekzemploj

Ci fir cim ? Kiu faras kion? Kio faras kion?

Fomia, cim ni vir, nim θormir. La virino, kiun mi vidas, rigardas min.

= Fomia, ciam ni vir, nim θormir. La virino, kiun mi vidas, rigardas min.

= Fomi, ciam ni vir, nim θormir. La virino, kiun mi vidas, rigardas min.

Ni vir fomiam, ci nim θormir. Mi vidas la virinon, kiu rigardas min.

Buci, cim ni vir, sir smal. La libro, kiun mi vidas, estas malgranda.

Ni vir bukim, ci sir smal. Mi vidas libron, kiu estas malgranda.

Θia θormir nim? Kiu el ili (virinoj) rigardas min?

Zalia, dô mi logir, θorir θaim. Tiu (virino), pri kiu mi parolas, rigardas katon.

= Zalia, cis mi logir, θorir θaim. Tiu, pri kiu mi parolas, rigardas katon.

Uer sir θai, dô vi logir? Kie estas la kato, pri kiu vi parolas?

Cel θai? – Zali, dô vi logir! Kiu kato? – Tiu, pri kiu vi parolas!

Cerim felir vi? Kian vi ŝatas?

Vi felir cerim? Kian vi ŝatas?

Cer petivi vi sir? Kia pentristo vi estas?

Cer ornitim vi zyrhir viu? Kian birdon vi serĉas por vidi?

Cer ornitum vi zyrhir viu? Kiajn birdojn vi serĉas por vidi?

Cis sir ze? Kies estas tio? (Neniam Dô sir ze?)

Cerui anmus sir eθuir? Kiaj bestoj estas manĝanta?

Cel sortui anmus sir eθuir? Kiaj specoj de bestoj esras manĝantaj?


Icni generur par meadzatim
9 PRONOMOJ KAJ ADJEKTIVO MONTRAJ

Montra adjektivo (sekvata de substantivo) kaj montra pronomo servas por montri ion.

La pronomo zi dekliniĝas kiel la persona pronomo ni (nur singularo), kaj zali dekliniĝas kiel la persona pronomo si (singularo kaj pluralo). Tiuj pronomoj ĉiam uziĝas sen artikolo.

zi  tio, ĉi tio

zali tiu, tiu ĉi, tiuj, tiuj ĉi; se necese por klare distingi du realaĵojn unu de la alia, oni povas aldoni en la frazo la prepoziciojn es (« ĉi tie ») kaj dâ (« tie »).

La adjektivo ze estas nevaria (ĝi nek dekliniĝas nek konjugaciiĝas). Ĝi ĉiam staras komence de la vortgrupo, al kiu ĝi rilatas, sen artikolo.

ze  tiu, tiuj, ĉi tiu, ĉi tiuj

Ekzemploj

Zi sir bel! Tio estas bela! 

Ze udi sir bel, alla δâ zali. Tiu ĉashundo estas bela, sed ne ĉi tiu.

Zali es, allâ δâ zali dâ. Ĉi tiu, sed ne tiu tie.


Icni generur par meadzatim
10 NEDEFINITAJ PRONOMOJ KAJ ADJEKTIVOJ

Nedifinita pronomo indikas nedifinitan realaĵon, kaj nedifinita adjektivo indikas nedifinitan econ aŭ identecon. Nedifinita pronomo formiĝas per aldono de la deklinacia finaĵo al la responda nedifinita adjektivo. Iuj pronomoj dekliniĝas nur en singularo (kiel la persona pronomo ni) aŭ nur en pluralo (kiel la persona pronomo nui), dum aliaj dekliniĝas en singularo kaj pluralo (kiel la persona pronomo si). Eblas aldoni al nedifinitaj pronomoj la sufiksojn isl, ith aŭ iv.

La nedifinitaj adjektivoj (nevariaj) ordinare staras komence de la vortgrupo, al kiu ili rilatas (sed post eventuala prepozicio kaj eventuala artikolo de tiu vortgrupo).

10.1 Ĉefaj nedifinitaj adjektivoj kaj ĉefaj nedifinitaj pronomoj

Nedifinita adjektivo

Signifo

Nedifinita pronomo

Signifo

o

neniu, neniom da

oi (s)

neniu, neniu homo, nenio

el

malmulte da, iom da, preskaŭ neniom da

eli (s/p)

malmulto, preskaŭ nenio, preskaŭ neniu

cex

iu(j), kelka(j)

cexi (s/p)

iu, iuj, kelkaj

et

certa, tia, kelkaj certaj

eti (s/p)

iu certa, kelkaj certaj, iu tia

lon

pluraj, multe da

lonui (p)

pluraj, multaj

jom

la plejmulto de, preskaŭ ĉiuj

jomi (s/p)

la plejmulto, preskaŭ ĉio, preskaŭ ĉiuj

ar

ĉiu

ari (s)

ĉiu

al

la tuta, ĉiuj

ali (s/p)

ĉio, ĉiuj

(Aliaj nedifinitaj adjektivoj kaj pronomoj ekzistas. Vidu la vortaron.)

Eli, cexi, eti, jomi kaj ali ordinare uziĝas en singularo por nekalkuleblaj aferoj (kiel salo) kaj en pluralo por kalkuleblaj aferoj (kiel oranĝoj).

Ekzemploj

o araci neniu araneo, neniu araneo entute

Ni vir oim. Mi vidas neniun.

Ni vir oivim. Mi vidas neniun homon.

el zyci iom da sukero, preskaŭ neniu sukero

Ni vir elim. Mi vidas malmulte, iomete, preskaŭ nenion (malgrandan kvanton).

el gepui iom da vespoj, preskaŭ neniuj vespoj

Ni vir elum. Mi vidas malmultajn, iomete da ili, preskaŭ neniujn (malgrandan nombron).

cex udi iu ĉashundo

cex udui kelkaj ĉashundoj

Sce vi vir cexim? Ĉu vi vidas iun, ion?

Ni vir cexum. Mi vidas kelkajn personojn, kelkajn aferojn.

Ni vir lon hfalim. Mi vidas plurajn, multajn ĉevalojn.

Ni vir lonum. Mi vidas plurajn, multajn.

Jom sli sir alba. La plejmulto de la salo estas blanka.

Jomi sir es. La plejmulto (ekzemple de salo) estas ĉi tie.

Jomui sir dâ. La plejmulto (ekzemple de arboj) estas tie.

Ar ursi sir es. Ĉiu urso estas ĉi tie

Ari eθir laxim. Ĉiu manĝas salmon.

al teri la tuta tero

al landui ĉiuj landoj

Ali sir es. Ĉio estas ĉi tie.

Alui sir dâ. Ĉiuj estas tie.

Se cexi mensir siu cexi, siur oi, r’ ilyzir δyr sim. (Pauli Tarsis) aŭ Se cexivi mensir siu cexithi, siur oi, r’ ilyzir δyr sim. (Pauli Tarsis) Se iu opinias sin esti io (subkompreneble: grava), estante nenio, li trompas sin mem. (Paŭlo el Tarso)

Ofte la kunteksto helpos determini ĉu oni aldonu sufikson (isl, ith aŭ iv) al nedifinita pronomo.

Ni mensir cexislil. Mi pensas pri io. Ĉi tie la sufikso isl precizigas, ke tiu afero ne estas aparta konkretaĵo, kiel poemo aŭ arbo, sed io pli ĝenerala aŭ abstrakta, kiel poezio aŭ forstado.


11 EKVIVALENTO DE POSEDAJ PRONOMOJ KAJ ADJEKTIVOJ

Posedaj pronomoj kaj posedaj adjektivoj ne ekzistas en talmio. Tamen, posedaj adjektivoj estas anstataŭataj per la genitivo de personaj pronomoj (sen artikolo), dum posedaj pronomoj estas anstataŭataj per la genitivo de personaj pronomoj tuj antaŭata de la artikolo. La genitivoj de personaj pronomoj do servas por indiki posedon aŭ interhoman rilaton.

La akordiĝo de la persona pronomo en genitivo okazas laŭ genro (kiam tio necesas) kaj nombro – ne kun la posedata objekto, kiel faras la posedpronomo en la franca, sed kun la posedanto, kiel faras la posedpronomo en la angla.

Sis aŭ sus ĉiam rilatas al la tuta subjekto de la propozicio; tial oni neniam uzas ĝin ene de subjekta substantiva aŭ pronoma grupo.

Ekzemploj

Nis θaia sir gre, e fia vus sir ner.

« De-mi kato estas griza, kaj la de-vi (pluraj homoj) estas nigra. »

Mia kato estas griza, kaj la via estas nigra.

Ria nurir sias heim.

« Ŝi nutras de-si-hundon. »

Ŝi nutras sian hundon. (Ŝian propran hundon: sias estas do refleksiva persona pronomo en genitivo kaj en la ina genro.)

Ria nurir ries heim.

« Ŝi nutras de-li-hundon. »

Ŝi nutras lian hundon. (La hundon de ŝia frato: ries estas do nerefleksiva persona pronomo en genitivo kaj en la vira genro.)

Virino parolas pri sia filo kaj diras:

Fie nias sir igiô.

« La (rilate al viro) de-mi-kiu-estas-virino estas granda. »

La mia estas granda.

(La artikolo fie akordiĝas kun filo kaj tial estas vira, kvankam filo estas subkomprenata; sed la persona pronomo en genitivo nias (“de mi”) akordiĝas kun la genro de la parolantino. Rimarko: ĉar oni povas ĉiam lasi personan pronomon en la neŭtra genro, male al la difina artikolo, kiu ĉiam akordiĝas, la virino ankaŭ povus diri Fie nis sir igiô; temas simple pri demando de elekto.)

Sebastie e ries cônia sir es kaj ne Sebastie e sies cônia sir es.

Sébastien kaj lia kunulino estas ĉi tie.

(Ries cônia apartenas al la subjekta substantiva grupo.)


____________

La traduko de la talmia gramatiko en Esperanton ankoraŭ ne estas finita. Intertempe vi povas konsulti la jenan paĝon : Talmio kaj baza gramatiko.

Aucun commentaire: